|
Şinasi
(1826-1871) Türk, şair, yazar. Tanzimatla
başlayan Batılılaşma hareketinin öncülüğünü yaparak
dil, edebiyat ve düşünce yaşamının gelişmesinde
etkili olmuştur.
İbrahim Şinasi 5 Ağustos 1826'da İstanbul'da
doğdu, 13 Eylül 1871'de aynı kentte öldü. Topçu
yüzbaşısı olan babası Mehmed Ağa 1829'da Osmanlı-Rus
Savaşı sırasında vurularak ölünce, annesi onu
yakınlarının desteğiyle büyüttü. Şinasi
ilköğretimini Mahalle Sıbyan Mektebi'nde ve Feyziye
Okulu'nda tamamladıktan sonra Tophane Müşiriyeti
Mektubî Kalemi'ne katip adayı olarak girdi. Burada
görevli memurlardan İbrahim Efendi'den Arapça,
Farsça, ve Osmanlıca'nın yazı kurallarını öğrendi,
gene aynı kalemde görevli eski adı Chateauneuf olan
Reşat Bey'den Fransızca dersi aldı. Bu görevindeki
çalışkanlığı ve başarısı nedeniyle önce, memurluk
sonra hulefalık derecesine yükseltildi. 1849'da
bilgisini artırması için devlet tarafından Paris'e
gönderildi. Burada matematik, tarih, doğabilim ve
toplumsal bilimlerle ilgilendi. Edebiyat ve dil
konularındaki çalışmalarını sürdürdü. Doğubilimci De
Sacy ailesi ile dostluk kurdu Ernest Renan'la
tanıştı, Lamartine'in toplantılarını izledi.
Doğubilimci Pavet de Courteille'e bilimsel
çalışmalarında yardım etti. Dilbilimci Littré ile
tanıştı. 1851'de Société Asiatique'e üye seçildi.
1854'te Paris dönüşünde bir süre Tophane Kalemi'nde
çalıştı. Daha sonra Meclis-i Maarif üyeliğine
atandı. Encümen-i Daniş'te (ilimler akademisi) görev
yaptı. Koruyucusu sadrazam Mustafa Reşit Paşanın
görevinden ayrılması üzerine, eğitim ve öğretim
kurultayına sakalını keserek geldiği için üyelikten
çıkarıldı. Reşit Paşa 1857'de yeniden sadrazam
olunca, Şinaşi de eski görevine döndü. 1860'da Ağah
Efendi ile birlikte Tercüman-ı Ahvâl gazetesini
çıkardı. Devlet işlerini eleştirmesi ve Sultan
Abdülaziz'e karşı girişilen eylemin
düzenleyicilerinin yanında yer alması nedeniyle
1863'teki Meclis-i Maarif'teki görevine son verildi.
Gazeteyi Namık Kemal'e bırakarak, 1865'te Fransa'ya
gitti. Orada sözcük çalışmalarına yöneldi. Société
Asiatique üyeliğinden ayrıldı. 1867'de İstanbul'a
döndü. Kısa bir süre sonra yeniden Paris'e gitti.
Burada kaldığı iki yıla yakın sürede, Fransa Ulusal
Kitaplığında araştırmalar yaptı. 1869'da İstanbul'a
dönünce bir basımevi açtı, yapıtlarının basımıyla
uğraşmaya başladı. Kısa bir süre sonra beyin
tümöründen öldü.
19.yy başları, Osmanlı İmparatorluğu'nun bir
çöküşün eşiğine geldiği yıllardı. Batı'ya yönelerek
ve Batı'nın desteğiyle önlenebileceğine inanmıştı.
Batılılaşma hareketiyle birlikte yeni insanın
yetişmesinde etkili olabilecek olan batı kültürünü
ve onun kaynaklarını tanıtma amacı ön planda
tutularak Avrupa'ya öğrenci gönderilip onların bu
yönde eğitilmesine çalışılıyordu. Bu grup içinde yer
alan Şinasi Batı, özellikle di Fransız Kültürüyle de
çalıştı. Şinasi, ülkenin uygarlaşma yoluyla
gelişebileceğini bunun da Batı örnek alınarak eğitim
alanında uygulanacak akılcı bir yöntemle
gerçekleşebileceğini savunmuştur. Bu amaçla
yazarlığında çok yönlü bir çaba içine girmiştir.
Gazete çıkarmış, makale, şiir ve oyun yazmış, sözlük
çalışmaları yapmıştır. Halkın "aydınlatılmasına"
yönelik bu çalışmalarında eğitime önem vermiştir.
Dilin yalınlaştırılması ve edebiyatın halkın
anlayabileceği bir dille yazılması çabasının ilk
örneklerini ortaya koymuştur.
Batılılaşma sorununa yaklaşımında savunduğu
düşünceleri gazeteciliği aracılığıyla halka
iletmiştir. Bu amaçla kaleme aldığı yazılarını önce
Tercüman-ı Ahvâl'de daha sonra da Tasvir-i Efkâr'da
yayımlamıştır. İmparatorluğun iktisadi ve toplumsal
yapısının gelişimine ilişkin sorunlara değinerek,
halkın yönetiminde söz sahibi olması düşüncesini
savunmuş, "ulus", "Özgürlük", "kamuoyu", "yasal
haklar", "basın özgürlüğü gibi", o günün düşün
yaşamına henüz girmemiş birtakım yeni kavramları
tartışma gündemine getirmiştir.
Düzyazılarında yalın bir dil kullanılmıştır. Dili
Osmanlıca'nın süslemelerinden arındırarak doğru ve
güzel yazmaya öncelik tanınmıştır. Dildeki
yalınlaşma çabasını edebiyat ve tiyatro
alanlarındaki yenileştirme çalışmalarıyla
desteklemiştir. Batı şiirini tanıtma, yeni şiir
biçimlerini edebiyata sokma amacıyla Fransız
şairlerinden çeviriler yapmıştır. |